" เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล ตัวเล็กซ่อนโคนกอ แต่ทำข้าวแห้งตายได้ทั้งแปลง! "
มองนาข้าวจากไกล ๆ อาจเห็นแค่ใบเริ่มเหลือง แต่เมื่อแหวกดูโคนกอ อาจพบแมลงตัวเล็กกำลังดูดน้ำเลี้ยงอยู่จำนวนมาก นั่นอาจเป็น “เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล” ศัตรูสำคัญของข้าวที่เกษตรกรควรรู้จัก เพราะเมื่อเพิ่มจำนวนมากขึ้น สามารถทำให้ข้าวแห้งตายเป็นหย่อมได้ การรู้จักวงจรชีวิตและจุดที่แมลงอาศัยอยู่ จึงช่วยให้ตรวจพบปัญหาได้เร็วขึ้น
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Nilaparvata lugens เป็นแมลงปากดูดขนาดเล็ก ตัวเต็มวัยมีสีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำ พบทั้ง ชนิดปีกยาว ซึ่งบินอพยพไปยังแปลงอื่นได้ และ ชนิดปีกสั้น ซึ่งอาศัยกินและขยายพันธุ์อยู่ในแปลงเป็นหลัก จุดที่ควรตรวจเป็นพิเศษคือบริเวณกาบใบและโคนต้นข้าวเหนือระดับน้ำ
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลมีการเจริญเติบโต 3 ระยะ
วงจรชีวิต: ไข่ → ตัวอ่อน → ตัวเต็มวัย
ระยะไข่ ประมาณ 7–9 วัน
ตัวเมียวางไข่เป็นกลุ่มแทรกอยู่ในเนื้อเยื่อกาบใบหรือเส้นกลางใบข้าว ไข่สีขาวขุ่น รูปร่างยาวโค้งคล้ายกล้วยขนาดจิ๋ว บริเวณที่วางไข่อาจเห็นเป็นรอยช้ำสีน้ำตาล จึงมองหาไข่ได้ยากกว่าการเห็นตัวแมลง
ระยะตัวอ่อน — ประมาณ 11–17 วัน
ตัวอ่อนมี 5 วัย รูปร่างคล้ายตัวเต็มวัยแต่ยังไม่มีปีกที่สมบูรณ์ เริ่มดูดน้ำเลี้ยงจากต้นข้าวได้ตั้งแต่ระยะนี้ และลอกคราบเพื่อเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ
ตัวเต็มวัย — มีชีวิตประมาณ 2 สัปดาห์
ยังคงดูดน้ำเลี้ยง พร้อมผสมพันธุ์และวางไข่สร้างรุ่นต่อไป โดยตัวเมียชนิดปีกสั้นมักวางไข่ได้มากกว่าชนิดปีกยาว
การเข้าทำลาย
ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยใช้ปากแทงดูดน้ำเลี้ยงบริเวณโคนต้นข้าว เมื่อมีแมลงสะสมจำนวนมาก ต้นข้าวจะเริ่มเหลือง เหี่ยว และเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแห้ง หากรุนแรงจะตายเป็นหย่อม และพื้นที่เสียหายอาจขยายออกไป อาการนี้เรียกว่า “อาการไหม้จากเพลี้ย” หรือ Hopperburn มักพบชัดในช่วงข้าวแตกกอถึงออกรวง
ความเสียหายอีกทางหนึ่งคือ การเป็นพาหะนำเชื้อไวรัสโรคใบหงิกและโรคเขียวเตี้ย ซึ่งทำให้ข้าวเจริญเติบโตผิดปกติ เช่น ต้นเตี้ยแคระแกร็น ใบหงิกบิด หรือแตกกอผิดปกติ ขึ้นอยู่กับชนิดของโรค การดูดน้ำเลี้ยงกับการถ่ายทอดไวรัสเป็นความเสียหายคนละส่วน และการพบเพลี้ยไม่ได้หมายความว่าข้าวทุกต้นจะติดไวรัสเสมอไป
การใช้สารกำจัด
กลุ่ม 9B: ไพมีโทซีน
กลุ่ม 4A: ไดโนทีฟูแรน, อิมิดาโคลพริด, ไทอะมีทอกแซม
กลุ่ม 1A: ฟีโนบูคาร์บ
กลุ่ม 16: บูโพรเฟซิน
แหล่งข้อมูลที่ใช้อ้างอิง
- กรมการข้าว. (ม.ป.ป.). เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล. องค์ความรู้เรื่องข้าว.
- กรมส่งเสริมการเกษตร. (2569). การป้องกันและกำจัดเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล.
- IRAC. (2026). Mode of Action Classification Scheme, Version 11.5. การจำแนกกลุ่มสารกำจัดแมลงตามกลไกการออกฤทธิ์.